Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης του οποίου οι προσπάθειες να ταρακουνήσει το πολιτικό και οικονομικό σύστημα της χώρας του οδήγησαν στην κατάρρευση της κομμουνιστικής υπερδύναμης και στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, πέθανε. Ήταν 91 ετών.
Το Interfax και οι κρατικές υπηρεσίες ειδήσεων Tass ανέφεραν το νοσοκομείο της Μόσχας όπου πέθανε ο Γκορμπατσόφ. Το Κεντρικό Κλινικό Νοσοκομείο είπε ότι ο θάνατός του ακολούθησε «μια σοβαρή και παρατεταμένη ασθένεια», σύμφωνα με το Tass.
Ο Γκορμπατσόφ πίεσε για ριζικές αλλαγές στη σοβιετική οικονομία αφού έγινε ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος το 1985, σε ηλικία 54 ετών. Η αναθεώρησή του, γνωστή ως περεστρόικα, και η πολιτική ανοίγματος ή γκλάσνοστ, εξαπέλυσαν μια πολιτική χιονοστιβάδα που γκρέμισε το Τείχος του Βερολίνου, το 1989 και τερμάτισε τη σοβιετική κυριαρχία δύο χρόνια αργότερα.
Η καριέρα του Γκορμπατσόφ διαλύθηκε στη διαδικασία, αφήνοντάς τον έναν παρευρισκόμενο στην πολιτική και οικονομική εξέλιξη της Ρωσίας. Σε μια αποχαιρετιστήρια ομιλία που εκφωνήθηκε στην εθνική τηλεόραση στις 25 Δεκεμβρίου 1991, την ημέρα που διαλύθηκε επίσημα η Σοβιετική Ένωση και η προεδρία του, ο Γκορμπατσόφ είπε ότι δεν μετανιώνει.
«Κατάλαβα ότι η έναρξη μεταρρυθμίσεων σε τόσο μεγάλη κλίμακα σε μια κοινωνία όπως η δική μας ήταν ένα πολύ δύσκολο και ριψοκίνδυνο εγχείρημα», είπε. «Αλλά ακόμη και τώρα, είμαι πεπεισμένος ότι οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν την άνοιξη του 1985 ήταν ιστορικά δικαιολογημένες».
Μέχρι τον Γκορμπατσόφ, οι περισσότεροι Κρεμλινολόγοι προέβλεψαν ότι το σοβιετικό σύστημα, ένα μονοκομματικό κράτος που διηύθυνε όλες τις πτυχές της δημόσιας ζωής, θα διαλύονταν μόνο μέσω εμφυλίου πολέμου. Ο Γκορμπατσόφ, αναγνωρίσιμος για ένα κόκκινο σημάδι στο φαλακρό κεφάλι του, άνοιξε το δρόμο για τη διάλυση του σοβιετικού κράτους. Αυτό οδήγησε σε σχετικά μικρή βία στη Ρωσία, με τις αναταραχές να περιορίζονται σε μεγάλο βαθμό σε συγκρούσεις σε περιοχές όπως η Γεωργία, το Αζερμπαϊτζάν, η Αρμενία και η Μολδαβία.
«Το μεγαλύτερο ακούσιο αποτέλεσμα όλων ήταν η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης», έγραψε το 2010 ο Άρστι Μπράουν, ομότιμος καθηγητής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και συγγραφέας του βιβλίου «Επτά χρόνια που άλλαξαν τον κόσμο: Η περεστρόικα σε προοπτική». Ο Γκορμπατσόφ, μέχρι το 1988, είχε αρχίσει συνειδητά να διαλύει το σοβιετικό σύστημα. Σε κανένα σημείο δεν θέλησε να δει την εξαφάνιση του σοβιετικού κράτους».
Η δημοτικότητα του Γκορμπατσόφ μειώθηκε ακόμη και πριν από τη σοβιετική κατάρρευση, εν μέρει επειδή ο πληθυσμός υπέφερε από την αδυναμία της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας της χώρας που επιδεινώθηκε από τις χαμηλές τιμές του πετρελαίου. Τα επόμενα χρόνια ήταν ιδιαίτερα δύσκολα. Η οικονομία της Ρωσίας συρρικνώθηκε σχεδόν κατά 40% μεταξύ 1990 και 1997, στο ίδιο επίπεδο με την ύφεση των ΗΠΑ της δεκαετίας του 1930.
Ο Μιχαήλ Σεργκέιεβιτς Γκορμπατσόφ, γεννήθηκε στις 2 Μαρτίου 1931 σε αγροτική οικογένεια στη νότια ρωσική περιοχή της Σταυρούπολης. Οι δύο παππούδες του συνελήφθησαν σε καταστολές που πραγματοποιήθηκαν υπό τον σοβιετικό δικτάτορα Ιωσήφ Στάλιν.
Το 1950, κέρδισε μια θέση στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, το πιο διάσημο εκπαιδευτικό ίδρυμα της χώρας, όπου ολοκλήρωσε πτυχίο νομικής και γνώρισε τη μελλοντική του σύζυγο Raisa Titorenko.
Ο Γκορμπατσόφ προχώρησε μέσω του Κομμουνιστικού Κόμματος. Μέχρι το 1970, ήταν το κορυφαίο κομματικό στέλεχος της Σταυρούπολης, του νεότερου περιφερειακού αφεντικού της Σοβιετικής Ένωσης. Το 1978 είχε φτάσει στη Μόσχα ως γραμματέας του εθνικού κόμματος αρμόδιος για τη γεωργία.
Δύο χρόνια αργότερα, ο Γκορμπατσόφ έγινε το νεότερο πλήρες μέλος του Πολιτικού Γραφείου, του κέντρου εξουσίας της Σοβιετικής Ένωσης, όπου ήταν προστατευόμενος του πρώην αρχηγού της μυστικής αστυνομίας της KGB Γιούρι Αντρόποφ, ο οποίος διαδέχθηκε τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ ως σοβιετικός ηγέτης το 1982.
Ενώ ο Γκορμπατσόφ πέρασε για την κορυφαία θέση μετά το θάνατο του Αντρόποφ το 1984, του δόθηκε ξένη έκθεση με ταξίδια με μεγάλη δημοσιότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία.
«Μου αρέσει ο κ. Γκορμπατσόφ», δήλωσε μετά την επίσκεψή του η Βρετανίδα πρωθυπουργός Μάργκαρετ Θάτσερ. «Μπορούμε να συνεργαστούμε».
Το 1985, ο Γκορμπατσόφ ανέλαβε γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος αφού ο Κονσταντίν Τσερνένκο, διάδοχος του Αντρόποφ, πέθανε ένα χρόνο στη δουλειά. Είπε ότι οι πρώτοι του στόχοι δεν ήταν επαναστατικοί.
«Εμείς, συμπεριλαμβανομένου και εμού , είπαμε ότι η περεστρόικα ήταν συνέχεια του Οκτωβρίου», έγραψε το 1988, αναφερόμενος στην Επανάσταση των Μπολσεβίκων του 1917. «Η ψευδαίσθηση, την οποία μοιράζομαι εγώ και οι περισσότεροι άνθρωποι, έγκειται στη σκέψη ότι θα μπορούσαμε να επιτύχουμε τους στόχους μας τελειοποιώντας το υπάρχον σύστημα».
Ο Γκορμπατσόφ ζήτησε περισσότερη διαφάνεια, ή γκλάσνοστ, η οποία άνοιξε τα ιστορικά μυστικά της Σοβιετικής Ένωσης και αποκατέστησε την ευρύτερη πολιτική συζήτηση μετά από επτά δεκαετίες ολοκληρωτικού ελέγχου.
Στο οικονομικό μέτωπο, ο Γκορμπατσόφ έδωσε στους τοπικούς διευθυντές εργοστασίων περισσότερη εξουσία και ενέκρινε τη δημιουργία «συνεταιρισμών», οι οποίοι έγιναν φυτώρια για τους πρώτους καπιταλιστές της Ρωσίας.
Η πρώτη μεγάλη κρίση του Γκορμπατσόφ ξέσπασε στις 26 Απριλίου 1986, όταν σημειώθηκε έκρηξη σε πυρηνικό αντιδραστήρα στο Τσερνόμπιλ της Ουκρανίας. Η καθυστερημένη αναφορά και αντίδραση στο ατύχημα αποκάλυψε τις ελλείψεις του μυστικοπαθούς σοβιετικού συστήματος.
«Το Τσερνόμπιλ έριξε φως σε πολλές από τις ασθένειες του συστήματός μας στο σύνολό του», έγραψε ο Γκορμπατσόφ στα απομνημονεύματά του.
Τον Δεκέμβριο του 1986, ο σοβιετικός ηγέτης ήρθε σε ρήξη με το παρελθόν επιτρέποντας την απελευθέρωση του Αντρέι Ζαχάρωφ, του αντιφρονούντα Ρώσου επιστήμονα και νικητή του Βραβείου Νόμπελ Ειρήνης του 1975, από την εξορία στη ρωσική πόλη Γκόρκι, τώρα Νίζνι Νόβγκοροντ.
Απαγορευμένα βιβλία, συμπεριλαμβανομένου του «Αρχιπελάγους Γκουλάγκ» του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, εκδόθηκαν σε περιοδικά, πουλώντας εκατομμύρια αντίτυπα. Οι πολίτες είχαν τη δυνατότητα να ταξιδεύουν στη Δύση πιο ελεύθερα.
Εκτός Σοβιετικής Ένωσης, ο Γκορμπατσόφ συναντήθηκε με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέιγκαν στη Γενεύη το 1985, στο Ρέικιαβικ το 1986 και ένα χρόνο αργότερα στην Ουάσιγκτον, όπου υπέγραψε συνθήκη απαγόρευσης των πυρηνικών πυραύλων μέσου βεληνεκούς. Μαζί με τον Ρέιγκαν, ο Γκορμπατσόφ ανέπτυξε τη σχέση ΗΠΑ-Σοβιετικής Ένωσης και οι προσπάθειές του για την προώθηση της συμφιλίωσης Ανατολής-Δύσης του χάρισαν το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, το 1990.
Μέχρι τον Μάιο του 1989, η αλλαγή σάρωνε τις δημοκρατίες της Σοβιετικής Ένωσης. Υπήρξαν εθνοτικές συγκρούσεις στο Ουζμπεκιστάν και τη Γεωργία, τα κράτη της Βαλτικής διακήρυξαν την κυριαρχία τους και το Αζερμπαϊτζάν βρισκόταν στα πρώτα στάδια ενός πολέμου με την Αρμενία.
Στις 9 Νοεμβρίου του ίδιου έτους, το Τείχος του Βερολίνου γκρεμίστηκε και ένα προς ένα, τα μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας των κρατών δορυφόρων της Ανατολικής Ευρώπης απομακρύνθηκαν από τη σοβιετική τροχιά.
Στο εσωτερικό, ο Γκορμπατσόφ προσπάθησε να εξισορροπήσει την παλιά φρουρά με νέους ηγέτες όπως ο Μπόρις Γέλτσιν, ο οποίος πίεσε για βαθύτερη, ταχύτερη αλλαγή και τελικά ήρθε σε ρήξη με το Κομμουνιστικό Κόμμα. Τα μέλη του σκληροπυρηνικού κόμματος όπως ο Γιεγκόρ Λιγκάτσεφ έβλεπαν τον Γκορμπατσόφ ως προδότη.
Τον Αύγουστο του 1991, μια ομάδα συντηρητικών κομμουνιστών πραγματοποίησε πραξικόπημα για να αποτρέψει την υπογραφή μιας συνθήκης για τις σχέσεις μεταξύ των δημοκρατιών που πίστευαν ότι θα σήμαινε το τέλος της συγκεντρωτικής Σοβιετικής Ένωσης. Ο Γκορμπατσόφ κρατήθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στην καλοκαιρινή του βίλα στην Κριμαία. Στη Μόσχα, ο Γέλτσιν συγκέντρωσε λαϊκή υποστήριξη και απώθησε τους συνωμότες, παραγκωνίζοντας αποτελεσματικά τον Γκορμπατσόφ.
Τον Δεκέμβριο του 1991, ο Γέλτσιν υπέγραψε συμφωνία με τους ηγέτες των δημοκρατιών της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας για να θάψει τη Σοβιετική Ένωση και να διαλύσει το γραφείο του Γκορμπατσόφ ως προέδρου της.
Ενώ ο Γκορμπατσόφ παρέμεινε περιζήτητος ομιλητής στο δυτικό κύκλωμα διαλέξεων, εμφανίστηκε μόνο σπάνια στη ρωσική δημόσια ζωή. Όταν έθεσε υποψηφιότητα για πρόεδρος τον Ιούνιο του 1996, κέρδισε λιγότερο από το 1% των ψήφων.
Ο Γκορμπατσόφ απογοητεύτηκε για το μέλλον της Ρωσίας υπό τον πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, πρώην συνταγματάρχη της KGB που διαδέχθηκε τον Γέλτσιν την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1999 και κάποτε περιέγραψε τη σοβιετική κατάρρευση ως τη «μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα».
Ο Γκορμπατσόφ επέκρινε ανοιχτά τον Ρώσο ηγέτη για πρώτη φορά το 2011, προτρέποντάς τον να μην επιδιώξει τρίτη προεδρική θητεία. Ο Πούτιν κέρδισε άλλα έξι χρόνια στο Κρεμλίνο το 2012 αφού αντιμετώπισε πρωτοφανείς διαδηλώσεις και επανεξελέγη για τέταρτη θητεία το 2018.
Ο εκπρόσωπος του Πούτιν, Ντμίτρι Πεσκόφ, επιτέθηκε στον Γκορμπατσόφ το 2011, ενώ επαίνεσε επίσης την εποχή Μπρέζνιεφ ως «τεράστιο πλεονέκτημα» για τη χώρα. Ο Μπρέζνιεφ κυβέρνησε από το 1964 μέχρι το θάνατό του το 1982.
Το Ίδρυμα Γκορμπατσόφ εξέδωσε ανακοίνωση τις ημέρες που ακολούθησαν την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 λέγοντας ότι «επιβεβαιώνουμε την ανάγκη για ταχεία παύση των εχθροπραξιών και άμεση έναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων. Δεν υπάρχει τίποτα πιο πολύτιμο στον κόσμο από τις ανθρώπινες ζωές».
Η θέση του Γκορμπατσόφ στη Δύση τονίστηκε από τους εορτασμούς των 80ων γενεθλίων του στο Royal Albert Hall του Λονδίνου το 2011. Η Σάρον Στόουν και ο Κέβιν Σπέισι φιλοξένησαν την εκδήλωση διάρκειας 4 1/2 ωρών που περιλάμβανε αφιερώματα από τους Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ, Μπόνο και Στινγκ.
Στη Ρωσία, μια έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2010 από μια ανεξάρτητη εταιρεία δημοσκοπήσεων διαπίστωσε το 76% των ερωτηθέντων είτε εχθρικό είτε αδιάφορο για τον Γκορμπατσόφ. Σαράντα πέντε τοις εκατό ήθελε μια επιστροφή στη σοβιετική εποχή πριν από την περεστρόικα του, έδειξε η ίδια δημοσκόπηση.
Ωστόσο, πολλοί Ρώσοι της μεσαίας τάξης, ειδικά στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη, εκτιμούσαν τον Γκορμπατσόφ ως τον ηγέτη που είχε επιτρέψει την ελευθερία τους και που είχε εγκαταλείψει ήσυχα την εξουσία, ιδιαίτερα μετά τις διαμαρτυρίες γύρω από την επιστροφή του Πούτιν στην προεδρία το 2012 και την πολιτική καταστολή που οδήγησε στον πόλεμο στην Ουκρανία.
Ο Γκορμπατσόφ και η Ραΐσα είχαν μια κόρη, την Ιρίνα, η οποία διορίστηκε αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Γκορμπατσώφ, ενός ανεξάρτητου οργανισμού έρευνας πολιτικής στη Μόσχα.
