Η σχέση μεταξύ τραπεζών και κρατικού χρέους στην Ευρώπη έχει αλλάξει σημαντικά σε σύγκριση με τα χρόνια της κρίσης χρέους, χωρίς όμως ο κίνδυνος να έχει εξαφανιστεί. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της Morningstar DBRS, η οποία διαπιστώνει ότι ο παλιός «φαύλος κύκλος» μεταξύ τραπεζικού και κρατικού κινδύνου έχει εξασθενήσει, αλλά στη θέση του αναδεικνύεται πλέον ένας διαφορετικός παράγοντας: η έκθεση στις μεταβολές των επιτοκίων και των αποδόσεων των ομολόγων.
Για τις ελληνικές τράπεζες, η έκθεση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή της ευρωπαϊκής κατάταξης ως προς τη διάρκεια των κρατικών τίτλων που διακρατούν οι τράπεζες.
Συγκεκριμένα, το 71% των κρατικών ομολόγων στα χαρτοφυλάκια των ελληνικών τραπεζών έχει λήξη άνω των πέντε ετών, το υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των μεγάλων ευρωπαϊκών τραπεζικών συστημάτων.
Πρόκειται για στοιχείο που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια περίοδο αυξημένων αποδόσεων στις διεθνείς αγορές ομολόγων. Όσο μεγαλύτερη είναι η διάρκεια ενός χαρτοφυλακίου, τόσο μεγαλύτερη είναι κατά κανόνα και η ευαισθησία της αξίας του στις μεταβολές των επιτοκίων.
Στα 4,54 τρισ. ευρώ η έκθεση των ευρωπαϊκών τραπεζών
Η υποχώρηση του παραδοσιακού δεσμού τραπεζών και κρατών δεν σημαίνει ότι οι τράπεζες έχουν περιορίσει τις τοποθετήσεις τους σε κρατικό χρέος. Συμβαίνει μάλλον το αντίθετο.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της DBRS, τα χαρτοφυλάκια κρατικών τίτλων των ευρωπαϊκών τραπεζών αυξήθηκαν στα 4,54 τρισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026, έναντι 3,14 τρισ. ευρώ στο τέλος του 2022, καταγράφοντας εντυπωσιακή αύξηση περίπου 44%.
Η έκθεση σε κρατικούς τίτλους αντιστοιχεί πλέον στο 264% των κεφαλαίων CET1, έναντι 214% το 2022, ενώ ως ποσοστό του συνολικού ενεργητικού των τραπεζών έχει ανέλθει στο 14,7%, από 11,6%.
Και οι δύο δείκτες βρίσκονται στα υψηλότερα επίπεδα από το 2019, καταδεικνύοντας ότι τα κρατικά ομόλογα έχουν αποκτήσει εκ νέου σημαντικό βάρος στους τραπεζικούς ισολογισμούς.
Η DBRS αποδίδει αυτή την εξέλιξη σε τρεις βασικούς παράγοντες: στην ανάγκη των τραπεζών να διατηρούν υψηλής ποιότητας ρευστά στοιχεία ενεργητικού μετά τη μείωση των αποθεματικών στις κεντρικές τράπεζες, στις υψηλότερες αποδόσεις των κρατικών ομολόγων που ενισχύουν τα έσοδα από τόκους και στην ευνοϊκή εποπτική μεταχείριση του κρατικού χρέους.
Πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο η Ελλάδα
Οι ελληνικές τράπεζες βρίσκονται σχετικά ψηλά και ως προς το ύψος των κρατικών τίτλων σε σχέση με τα εποπτικά τους κεφάλαια.
Η Ελλάδα εμφανίζεται πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ως προς τα κρατικά ομόλογα σε σχέση με τα κεφάλαια CET1, χωρίς ωστόσο να βρίσκεται στις πρώτες θέσεις. Μεγαλύτερες σχετικές εκθέσεις καταγράφονται σε Πορτογαλία, Ιταλία και Ισπανία.
Η εικόνα αυτή έχει δύο όψεις. Από τη μία πλευρά, οι υψηλότερες αποδόσεις μπορούν να προσφέρουν πρόσθετα έσοδα από τόκους και να στηρίξουν την κερδοφορία. Από την άλλη, η αυξημένη διάρκεια των ελληνικών χαρτοφυλακίων σημαίνει ότι μια νέα απότομη άνοδος των αποδόσεων μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερες λογιστικές πιέσεις στις θέσεις που αποτιμώνται με βάση τις τιμές της αγοράς.
Το 71% που διαφοροποιεί τις ελληνικές τράπεζες
Το πλέον χαρακτηριστικό εύρημα για την Ελλάδα αφορά ακριβώς τη διάρκεια.
Στο σύνολο της ΕΕ και του ΕΟΧ, περίπου 46% των κρατικών ομολόγων που βρίσκονται στα τραπεζικά χαρτοφυλάκια έχει εναπομένουσα διάρκεια μεγαλύτερη των πέντε ετών, έναντι 42% το 2019.
Στην Ελλάδα, όμως, το αντίστοιχο ποσοστό φθάνει στο 71%, το υψηλότερο μεταξύ των τραπεζικών συστημάτων που εξετάζει η DBRS.
Η μεγάλη διάρκεια δεν συνεπάγεται αυτομάτως ζημίες. Αυξάνει, όμως, την ευαισθησία της οικονομικής αξίας των τίτλων σε μια απότομη μεταβολή της καμπύλης αποδόσεων. Όταν οι αποδόσεις ανεβαίνουν, οι τιμές των υφιστάμενων ομολόγων υποχωρούν και η επίδραση είναι εντονότερη όσο μεγαλύτερη είναι η διάρκειά τους.
Αυτό ακριβώς μετατοπίζει το ενδιαφέρον των επενδυτών: από τον κλασικό πιστωτικό κίνδυνο ενός κράτους προς τον κίνδυνο επιτοκίου και αποτίμησης.
Το «μαξιλάρι» του αποσβεσμένου κόστους
Υπάρχει, πάντως, ένας κρίσιμος παράγοντας που περιορίζει τη βραχυπρόθεσμη επίδραση αυτών των μεταβολών στους τραπεζικούς ισολογισμούς.
Περίπου 59% των κρατικών ομολόγων που κατέχουν οι ευρωπαϊκές τράπεζες αποτιμάται πλέον στο αποσβεσμένο κόστος, έναντι μόλις 41% το 2019.
Αυτό σημαίνει ότι οι καθημερινές μεταβολές των τιμών στις αγορές δεν μεταφέρονται αυτομάτως στα αποτελέσματα ή στα ίδια κεφάλαια για το συγκεκριμένο τμήμα του χαρτοφυλακίου.
Το στοιχείο αυτό λειτουργεί ως σημαντικό «μαξιλάρι» σε περιόδους έντονης μεταβλητότητας στις αγορές ομολόγων.
Παρόλα αυτά, περίπου 40% του συνολικού χαρτοφυλακίου εξακολουθεί να είναι εκτεθειμένο στις μεταβολές της αγοραίας αποτίμησης, γεγονός που σημαίνει ότι ένα παρατεταμένο sell-off στα κρατικά ομόλογα δεν είναι αδιάφορο για τις ευρωπαϊκές τράπεζες.
Υποχωρεί ο παλιός «φαύλος κύκλος»
Το σημαντικότερο θετικό στοιχείο της έκθεσης είναι η αποκλιμάκωση του λεγόμενου home bias, δηλαδή της τάσης των τραπεζών να επενδύουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος των χαρτοφυλακίων τους στα κρατικά ομόλογα της χώρας όπου εδρεύουν.
Το ποσοστό των εγχώριων κρατικών ομολόγων επί του συνολικού χαρτοφυλακίου κρατικού χρέους των τραπεζών της ΕΕ και του ΕΟΧ έχει περιοριστεί στο 43% τον Ιούνιο του 2026, από 53% το 2021.
Ταυτόχρονα, οι επενδύσεις σε κρατικούς τίτλους άλλων χωρών της ΕΕ και του ΕΟΧ έχουν αυξηθεί στο ιστορικό υψηλό του 33%.
Η γεωγραφική διαφοροποίηση περιορίζει τον κίνδυνο μια δημοσιονομική κρίση σε μία χώρα να μεταφερθεί αυτομάτως στις τράπεζές της μέσω της μεγάλης έκθεσής τους στα εγχώρια ομόλογα.
Και στην Ελλάδα, σύμφωνα με την DBRS, το home bias έχει μειωθεί αισθητά σε σχέση με το 2019, παρότι εξακολουθεί να βρίσκεται σε υψηλότερα επίπεδα από εκείνα ορισμένων μεγάλων ευρωπαϊκών αγορών.
Από τον κίνδυνο χρεοκοπίας στον κίνδυνο των αποδόσεων
Η ουσία της ανάλυσης της Morningstar DBRS βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μετατόπιση.
Στην ευρωπαϊκή κρίση χρέους, το βασικό ερώτημα ήταν κατά πόσο η επιδείνωση της πιστοληπτικής ικανότητας ενός κράτους θα προκαλούσε μεγάλες ζημίες στις εγχώριες τράπεζες, οι οποίες με τη σειρά τους θα χρειάζονταν κρατική στήριξη, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο το δημόσιο χρέος.
Σήμερα αυτός ο μηχανισμός είναι σαφώς ασθενέστερος. Οι τράπεζες διαθέτουν υψηλότερα κεφαλαιακά αποθέματα, ισχυρότερη κερδοφορία, καλύτερη γεωγραφική διαφοροποίηση και μικρότερη συγκέντρωση στα ομόλογα του δικού τους κράτους.
Ο κίνδυνος, όμως, δεν εξαφανίστηκε – άλλαξε μορφή.
Η αύξηση των κρατικών χαρτοφυλακίων κατά 44% από το τέλος του 2022, η άνοδος της συνολικής έκθεσης στο 264% των CET1 και η μεγαλύτερη διάρκεια των τίτλων σημαίνουν ότι οι τραπεζικοί ισολογισμοί παραμένουν συνδεδεμένοι με την πορεία των αγορών ομολόγων.
Για τις ελληνικές τράπεζες, το 71% των κρατικών τίτλων με διάρκεια άνω της πενταετίας είναι συνεπώς το στοιχείο που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη προβλήματος, αλλά δείχνει ότι σε περίπτωση νέας έντονης και παρατεταμένης ανόδου των αποδόσεων η ευαισθησία των χαρτοφυλακίων είναι μεγαλύτερη.
Το τελικό μήνυμα της DBRS παραμένει καθησυχαστικό. Παρά την αύξηση τόσο των αποδόσεων όσο και των κρατικών εκθέσεων, οι συνέπειες για τις ευρωπαϊκές τράπεζες εκτιμάται ότι θα παραμείνουν διαχειρίσιμες, καθώς ο κλάδος διαθέτει σαφώς ισχυρότερες άμυνες σε σχέση με τις προηγούμενες ευρωπαϊκές κρίσεις.
Για την αγορά, επομένως, το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν επιστρέφει αυτούσιος ο παλιός φαύλος κύκλος τραπεζών και κρατών, αλλά πόσο ανθεκτικοί θα αποδειχθούν οι τραπεζικοί ισολογισμοί εάν οι υψηλές αποδόσεις των ομολόγων αποδειχθούν περισσότερο επίμονες από όσο έχει προεξοφληθεί.
